Không chốn tập trung: Hàng trăm tấn rác thải tràn đầy các bờ biển hoang vắng tại Alaska

Theo e360.yale.edu - Ghi chép bởi Carl Safina 

Tôi quay trở lại bờ biển sau một cuộc hành trình khác thường gồm các nhà khoa học và các nghệ sĩ cùng chứng kiến và lên tiếng về rác thải trên bờ biển Tây Nam Alaska. Tôi có trong tay tin tốt và cả tin xấu.

Cuộc hành trình được gọi VÒNG XOÁY (GYRE), một phần do phần lớn rác thải trải dài quanh khu vực vòng xoáy hải lưu Bắc Đại Tây Dương, và một phần bởi thông điệp của hành trình:  gieo nhân nào gặt quả nấy* .Chuyến đi được đề xướng bởi Trung tâm bảo tồn động vật biến Alaska và Bảo tàng Anchorage, cùng với National Geographic và  viện Smithsonian hỗ trợ . Một buổi triển lãm thành quả thu được sau chuyến đi sẽ ra mắt tại bảo tàng Anchorage trong tháng Hai và sau đó giống như rác đại dương, mất một vài năm cho việc dạo quanh.

Ảnh Kip Evans/GYRE
Phần lớn lượng rác rải rác ở bãi biển tại mũi Gore Point  và các nơi khác trong Alaska là nhựa (plastic, chất dẻo)

Vậy chúng ta sẽ nghe tin nào trước, tin tốt hay tin xấu. Thật ra tất cả mọi điều tôi chứng kiến đâu đó đều có cả hai mặt, nên tôi xin phép chia sẻ một vài quan điểm. Chúng tôi đã đi từ vùng Seward Nam Alaska, sau đó tiến về phía Tây Nam khoảng 300 dặm, bao gồm các trạm dừng chân, cho đến các bờ biển tại Mũi Gore (Gore Point) thuộc bán đảo Kenai, vịnh Wonder ở đảo Afognak, Vịnh Blue Fox ở đảo Shuyak, và vịnh Hallo tại vườn quốc gia Katmai.

Chúng tôi đã gặp những công dân bày tỏ sự quan ngại - những người thu gom và phân loại rác thải - được trả lương lẫn tình nguyện —trên những bãi biển có thể tiếp cận ( một thuật ngữ rất tương đối, tại những khu vực không có đường bộ, mỗi bãi biển đến được cần thuyền hoặc máy bay chuyên chở). Tại vịnh Hallo ở Katmai, các nhân viên bảo vệ vườn quốc gia đã làm việc trong suốt một tuần để xếp đống và nhặt rác không chỉ riêng một bãi biển hay khuôn viên vườn quốc gia; chúng tôi đã kéo được bốn tấn rác từ bốn dặm bãi biển.

Thật là nhiều, và chắc chắn có nhiều rác tồn tại trên một số bờ biển. Dầu vậy, tại hầu hết bờ biển, lượng rác lại chiếm ít hơn. Các dải đất ven bờ nhiều đá dựng thẳng dứng tràn đầy năng lượng tạo nên phần lớn các khe bờ biển hình răng cưa . Hầu hết những thứ trôi nổi khi thời tiết đẹp sẽ được cuốn sạch đi trong những cơn bão hung dữ. Sau đó chúng lại được đẩy dần vào các khe, các bãi biển được bảo vệ- đa số là những bờ cát hình lưỡi liềm tại các bãi đầu vịnh nằm giữa các mũi đất và ở đó chúng được thu gom . Đó là nơi bạn sẽ tìm thấy rác của mình, và cũng là những nơi chúng tôi đặt chân.

“Nếu rác thải trôi nổi trên một bãi biển hoang vắng đến mức không ai biết, liệu chúng có gây nên một đống hỗn độn??”

Hầu như tất cả rác thải khó giải quyết đều là chất dẻo. Đặc tính chậm phân hủy của chất dẻo khiến cho chúng tồn tại nhiều năm. Bởi vậy, chúng được sử dụng trong nhiều sản phẩm, bao gồm lưới đánh cá. Trên những bãi biển chúng tôi ghé qua, dụng cụ đánh cá xuất hiện rất nhiều trong số rác thấy được. Khi tôi đi bộ dọc theo các bãi biển nước Mỹ. Tại bờ biển phía đông, tôi nhận ra rất nhiều chú lính đồ chơi, nhân vật hành động đồ chơi và bong bóng. Đáng chú ý bằng phép so sánh, rác ở Alaska là rác của người lớn, rác trong quá trình làm việc. Chúng tôi tìm thấy các chai nhựa và chai nước ngọt (làm thế nào mà chúng tôi không thấy được chứ), nhưng cũng có rất nhiều là phao lưới đánh cá, rồi lưới đánh cá -  những chiếc lưới kéo cũ và  lưới vét còn mới - nhiều phao, đệm chắn dừng tàu và dây neo đậu. Ngoài ra còn có lưới cẩu hàng và sản phẩm rơi ra từ các thùng hàng vận chuyển bị cuốn đi khỏi tàu hàng trong các cơn bão.

Làm thế nào mà chúng tôi khẳng định chúng đến từ các thùng hàng vận chuyển? Bởi vì chúng tôi nhận ra logo của một trong những đội tuyển thể thao đặc biệt trên những chiếc vỉ đập ruồi và thức ăn dành cho chim ruồi trên mỗi bãi biển chúng tôi đến. Vỉ đập ruồi có ở khắp nơi. Chúng tôi cũng nhận ra các thùng hàng tiêu dùng - tỉ như lọ xà phòng với đủ loại chữ viết Châu Á và tiếng Anh.

Một vài người đã sắp xếp để gặp gỡ, chỉ tận mắt và kể cho chúng tôi về những nỗ lực của họ trong việc phân loại và loại bỏ đồ vứt trôi nổi. Nhà giáo dục gốc California Kate Schafer, thành viên trong đoàn để ý rằng tất cả những người chúng tôi tiếp xúc đều cảm thấy bức xúc, tổn thương nhưng chưa có ai gục ngã. Tôi thích cái tinh thần đấy.

Nhưng những nỗ lực của họ sẽ không là gì, như muối bỏ bể. Rác bớt xuống, lại có nhiều rác hơn tấp vô. Không có dấu hiệu kết thúc. Đây là điều đang diễn ra và xa hơn nữa chúng ta có thể thấy trước tương lai của mình sẽ như thế nào. Trừ phi chúng ta lờ đi cái mũi hư hỏng của mình và....

Dầu vậy trước khi chúng ta nói về giải pháp, hãy xem xét một câu hỏi nghiêm túc: nếu rác trôi nổi đến một bãi biễn hoang vắng đến nỗi không ai thấy được, liệu nó có làm mọi việc rối rắm?

Kip Evans/GYRE
Các thành viên trong đoàn đang loại bỏ rác khỏi bãi biển vịnh Hallo trong khuôn viên vườn quốc gia Katmai, Alaska.

Đây không phải là vùng đất bỏ hoang. Đây là một đô thị vô cùng lớn của hàng trăm giống loài, chim, cá và các loài động vật có vú kể từ rất lâu bị xua đuổi khỏi nơi cư trú của đời cha ông mình từ phương nam bởi đám đông con người và sự hủy hoại môi trường sống của họ. Alaska có số cá hồi bơi ngược dòng đẻ trứng lớn nhất trong nước Mỹ, nhưng cách đây 100 năm, các đàn cá hồi lớn nhất thế giới ra đời và di cư từ các sông của vùng Oregon và Washington, đặc biệt là sông Columbia, trước khi sông này bị xây đập gây ra sự trừng phạt từ phía các cư dân bản địa, cả người và cá. Gấu Xám Bắc-Mỹ (gấu Grizzly) giờ đây có số lượng phong phú ở Alaska hơn bất cứ nơi nào khác trên thế giới, xưa kia thường lang thang ngoài Vùng đồng bằng Lớn ( the Great Plains) (nơi hai nhà thám hiểm Lewis và Clark đã đối mặt và bắn trả, sau đó viết lách về chúng). Những chú gấu đồng bằng ấy chắc hẳn đã ăn no nê nhừng con bê rừng Bizon cho tới khi người da trắng quyết định hủy diệt những con bò nhằm bỏ đói và xua đuổi người Mỹ bản địa ra khỏi vùng đất.

Cách chúng ta đối đãi với vùng đất của mình và các cư dân đang sinh sống khác phản ánh cách chúng ta cư xử với những dân tộc khác và cách chúng ta đối xử với nhau. Đó là lý do tại sao, thậm chí ở một bãi biển "hoang vu" cũng đang sỉ nhục đến phẩm giá của chúng ta và gây ra vết nhơ nhân cách.

Vườn quốc gia nơi chúng tôi loại bỏ một tấn rác trong một dặm là nơi thường xuyên có khách du lịch ghé thăm, những người không muốn thuê máy bay và hướng dẫn viên chỉ để tìm thấy rác. Ở một nơi không hoang vắng như thế này, chất dẻo (plastic) còn gây hại và tổn thương. Trước khi vào đất liền, nó đã gây hại và gây đau đớn cho nhiều loài hải cẩu, rùa, cá và chim biển, những con vật chết vì vướng vào hoặc ăn phải rác và cho con con của mình ăn. Tôi đã và đang nhìn thấy những sinh vật như vậy gặp rắc rối với rác.

“Gía tiền của chất dẻo phản ánh sự thật về việc người bán tư nhân hóa lợi nhuận và xã hội hóa phí dịch vụ”

Rõ ràng, plastic là vấn đề. Một trong những đặc tính chính là nó kháng cự mạnh quá trình biến đổi hóa học hoặc trao đổi chất bởi vi khuẩn. Nó không biến mất. Nó chỉ thu nhỏ hơn. Động vật ăn vào nó, thậm chí ở dạng cặn của các phân tử, nó vẫn còn là plastic. Các chuỗi hạt plastic đã được tìm thấy trong máu lưu thông của những con trai. Môt vài loại plastic không độc, một số có chứa các chất độc phụ gia như chì và các kim loại. Chúng tôi đã tìm thấy những chất phụ gia đó trong một vài (dẫu không phải tất cả) các mẫu thử được xét nghiệm.

Thậm chí hàng tấn plastic chúng tôi đã dọn đi đã được tính trước là sẽ được chôn ở một bãi rác trong đất liền, mặc dù rất nhiều trong số chúng lẽ ra có thể được tái sử dụng hoặc tái chế. Chúng tôi chỉ đơn thuần là di dời chúng. Đó là điều mà thị trường đang hứng lấy. Qúa rẻ để lựa chọn tái chế bởi vì thị trường và những người bán không phải trả chi phí tiêu hủy. Giống như nhiều thứ "rẻ tiền", giá tiền chỉ phản ánh cách người bán tư nhân hóa lợi nhuận và trả xã hội hóa phí dịch vụ. Nhiều món đồ có giá tiền rẻ mà phí dịch thực chất lại đắt hơn.

Nào là thu gom plastic. Thu gom gần nơi có nhiều dân cư. Thu gom ở những nơi xa dân cư, gần nơi các động vật khác sinh sống. Plastic đi đến những nơi mà chúng ta không ngờ tới bởi vì chúng ta đâu có cân nhắc đến việc nó sẽ đi đâu, về đâu .

Và khi người ta thực biết nơi nó đến thì lại không biết nơi bắt nguồn. Đã 30 năm kể từ lúc tôi nghe về các đợt làm sạch bãi biển đầu tiên được tổ chức, và tôi cũng phát chán với việc nghe những chuyên gia giải thích rằng chúng ta không biết những chiếc lưới đánh cá này đến từ đâu hay không thể chỉ ra bằng cách nào mà những chai nhựa này rơi vào biển.


Kip Evans/GYRE
Tác giả Carl Safina đang cầm một chiếc vỉ đập ruồi được xem như là mảnh vụn từ một thùng hàng trên biển.

Đã đến lúc các nhà môi trường học dừng cái việc đơn giản là chỉ phân loại đám vụn rác do con người tạo ra . Chúng ta cần phải bắt đầu hiểu rõ làm sao rác rơi vào đại dương và ở đâu. Chính phủ Mỹ có những quan sát viên trên các thuyền đánh cá nhằm giám sát việc đánh bắt; tại sao trên mẫu đơn cần điền, không có một câu hỏi nào cho các thuyền trưởng về việc họ đã đánh mất bao nhiêu chiếc lưới trong năm ngoái? Tại sao không có một bảng khảo sát hỏi liệu họ có từng vứt một chiếc lưới cũ bởi vì việc tiêu hủy trên đất liền thì quá mắc tiền. Tại sao không có mẫu thử và mẫu khảo sát đầy đủ về tỉ lệ plastic trôi nổi trên các sông, không có các cuộc đối thoại tương ứng với các công ty tàu biển để biết về tỉ lệ của các thùng hàng bị mất?

Tôi không muốn đổ bộ vào một bãi biển nơi một gã với một bảng biểu đang lần mò đếm có bao nhiêu chai nhựa có chữ Trung Quốc, trừ phi gã đó đang nghiên cứu những cái chai kia đến từ sông hay thuyền đánh cá, và chúng ta có thể làm gì với điều này.

Tại sao không có ý tưởng nào về việc mua lại những chiếc lưới cũ hơn là phải trả phí cho việc tiêu hủy chúng? Và tại sao lại không có một điều khoản luật nào yêu cầu một khoản tiền cọc có thể hoàn lại cho những chiếc lưới mới?

Việc phân loại và tiêu hủy rác thải là quan trọng, tuy nhiên một số nỗ lực phân loại và tiêu hủy giờ đây bắt buộc phải tách ra khỏi các bãi biển và áp dụng xa hơn đối với sự hình thành dòng rác thải . Sau tất cả mọi việc, chúng ta muốn việc này chấm dứt phải không nào? Cách tốt nhất để bắt tay vào việc là hiểu được làm thế nào mà chúng rơi vào đại dương.

Thái độ đúng đắn cho việc giải quyết vấn đề này bắt đầu với các lựa chọn cá nhân tại cửa hàng mua sắm và cộng đồng tái chế. Nhưng đó không phải là giải pháp. Giải pháp nằm ở việc phát triển một thế hệ nguyên liệu mới có tuổi đời phản ánh vòng đời sử dụng của chúng, vòng đời được thiết lập phù hợp với chức năng và số phận của chúng trong thiên nhiên.

Tôi sẽ không muốn một chiếc thuyền sợi thủy tinh có thể tan ra trong nước trong nước dưới 50 năm nhưng tôi còn thực không muốn một hũ ya-ua tồn tại vĩnh viễn bởi các mục đích thực dụng ban đầu. Các sản phẩm với vòng đời hai tuần trên kệ bày bán nên được phục vụ tốt trong những vật đựng chỉ mất một vài tháng tự hủy dưới ánh mặt trời hoặc trong nước biển và giải phóng chất dinh dưỡng cho các loại vi khuẩn.

Một vài người tin rằng họ "hiểu biết"  Đường Rác Đại Tây Dương là một tấm thảm rác lớn cỡ bang Texas và nó dày đến nỗi bạn có thể đi băng qua nó. Sự thật rằng , nó không phải là một thảm rác như vậy. Trên một diện tích rất rộng tại phía bắc của Đại Tây Dương, rác tích tụ thành chuỗi và quay từ từ theo vòng xoáy. Đủ để tiêu diệt những con rùa biển và hải âu ăn bất cứ thứ gì mà chúng lấy từ đây, ở những vùng xa xôi như Midway Atoll và đảo Laysan, tôi đã thấy chúng - đã chết, bụng tắc đầy bàn chải và hộp quẹt gas. Nhưng ở hầu hết các đại dương, rác quá thưa thớt để nhận biết,  trừ phi bạn thực sự chú ý. Thậm chí ở mức “súp loãng”, rõ ràng cũng là quá nhiều cho sức khỏe của các cư dân hoang dã.

Trên cuộc hành trình ở Alaska,  chúng tôi đã chứng kiến rác plastic  mỗi lần cập bờ. Vậy mà giữa các bến đỗ, với những chú cá voi và hải âu bầu bạn, chúng tôi thấy nhiều bờ biển sỏi đá ghồ ghề tưởng chừng như tránh thoát được đống vụn rác, và rồi chúng tôi lại phát hiện không chỉ một đồ vật trôi nổi do loài người tạo ra.

Điều mà chúng tôi đã thấy, ở chốn hoang dã còn biệt lập lớn nhất của nước Mỹ, như Nick Mallos của tổ chức Bảo vệ đại dương đã ghi lại " Đối với những bờ biển chưa bị khai phá, thách thức bây giờ là làm sao chúng ta có thể giữ cho chúng không bị phá hủy ?”

VỀ TÁC GIẢ

Carl Safina là nhà sinh vật học biển, chủ tịch sáng lập viện Hải dương xanh (Blue Ocean Institute) và là giáo sư nghiên cứu tại đại học Stony Brook. Ông cũng là chủ nhà của loạt chương trình truyền hình PBS Cứu lấy đại dương.   
NGUỒN BÀI VIẾT GỐC: http://e360.yale.edu/feature/no_refuge_tons_of_trash_covers_the_remote_shores_of_alaska/2668/

(Dịch thô: Radio Duong . Bài viết này nằm trong chuỗi bài dịch cảnh báo về rác thải plastic sẽ được tôi tổng hợp và biên tập lại trong thời gian sắp tới. Bản dịch này đã được e360.yale.edu cho phép dịch)